آموزش کار با مولتیمتر؛ اندازهگیری ولتاژ، مقاومت و تست قطعات
آموزش کار با مولتیمتر اولین مهارت عملی هر کسی است که وارد دنیای تعمیر برد میشود. مولتیمتر پرکاربردترین ابزار روی میز تعمیرکار است و بدون تسلط بر آن، هیچ عیبیابی جدی ممکن نیست. در این راهنما قدمبهقدم یاد میگیرید با مولتیمتر ولتاژ، جریان و مقاومت را اندازه بگیرید، پیوستگی مسیر را بررسی کنید و قطعات نیمههادی را تست کنید. اگر هنوز نقشه راه کلی یادگیری را ندیدهاید، ابتدا مقاله آموزش الکترونیک از صفر تا صد را بخوانید.
مولتیمتر چیست و چه کار میکند؟
مولتیمتر دستگاهی است که چند ابزار اندازهگیری را در یک جعبه جمع کرده است: ولتمتر برای ولتاژ، آمپرمتر برای جریان و اهممتر برای مقاومت. مدلهای جدیدتر قابلیت تست دیود، اندازهگیری خازن، فرکانس و دما را هم دارند. در عمل، بیش از هشتاد درصد عیبیابیهای روزمره فقط با سه حالت ولتاژ DC، اهم و بیزر انجام میشود.
مولتیمتر دیجیتال یا عقربهای؟
مولتیمتر عقربهای تغییرات لحظهای را بهتر نشان میدهد و برای دیدن روند شارژ و دشارژ خازن مفید است. مولتیمتر دیجیتال دقت عددی بالاتری دارد، خواندن آن سادهتر است و امروز انتخاب اول کارگاهها محسوب میشود. برای شروع، یک مولتیمتر دیجیتال با قابلیت True RMS، بیزر سریع و رنج اتوماتیک کافی است. فهرست کامل ابزار موردنیاز را در مقاله ابزارهای تعمیرات الکترونیک ببینید.
آشنایی با بخشهای مولتیمتر
پروب مشکی همیشه در سوکت COM قرار میگیرد. پروب قرمز برای اندازهگیری ولتاژ و مقاومت در سوکت VΩ و برای جریان در سوکت A یا mA قرار میگیرد. فراموش کردن همین جابهجایی، رایجترین علت سوختن فیوز داخلی دستگاه است. سلکتور وسط دستگاه حالت اندازهگیری را مشخص میکند.
| نماد روی سلکتور | کاربرد | نکته کاربردی |
|---|---|---|
| V با خط صاف (V⎓) | ولتاژ مستقیم DC | پرکاربردترین حالت در تعمیر برد |
| V با علامت موج (V∼) | ولتاژ متناوب AC | برای برق شهر و ورودی پاور |
| Ω | مقاومت | حتماً برد را خاموش کنید |
| علامت بیزر | تست پیوستگی | سریعترین راه پیدا کردن قطعی مسیر |
| علامت دیود | تست دیود و جانکشن | افت ولتاژ جانکشن را نشان میدهد |
| A / mA / µA | جریان | مولتیمتر باید سری با مدار بسته شود |
اندازهگیری ولتاژ با مولتیمتر
ولتاژ اختلاف پتانسیل بین دو نقطه است، پس همیشه بهصورت موازی اندازهگیری میشود. اگر هنوز تفاوت جریان مستقیم و متناوب برایتان روشن نیست، مقاله تفاوت الکترونیک با الکتروتکنیک دید خوبی به شما میدهد.
اندازهگیری ولتاژ DC
- سلکتور را روی V⎓ بگذارید و در صورت نبود رنج اتوماتیک، رنج را بالاتر از ولتاژ مورد انتظار انتخاب کنید.
- پروب مشکی را روی زمین برد (GND) قرار دهید؛ بدنه فلزی کانکتور یا پد زمین گزینه خوبی است.
- با پروب قرمز نقطه موردنظر را لمس کنید و عدد را بخوانید.
- عدد منفی یعنی جای پروبها عوض شده است، نه اینکه مدار خراب باشد.
اندازهگیری ولتاژ AC
برای ورودی پاور و ترانسها از حالت V∼ استفاده کنید. هنگام کار با برق شهر، هرگز دو پروب را همزمان با یک دست نگیرید و از پروبهای سالم با عایق کامل استفاده کنید.
اندازهگیری جریان با مولتیمتر
برخلاف ولتاژ، جریان بهصورت سری اندازهگیری میشود؛ یعنی باید مسیر را باز کنید و مولتیمتر را در مسیر قرار دهید. به همین دلیل در عیبیابی برد معمولاً بهجای اندازهگیری مستقیم جریان، افت ولتاژ روی یک مقاومت شنت را میسنجیم و با قانون اهم جریان را حساب میکنیم. اگر پروب قرمز را در سوکت A بگذارید و اشتباهاً ولتاژ بگیرید، فیوز دستگاه میسوزد.
اندازهگیری مقاومت و تست پیوستگی
پیش از هر اندازهگیری مقاومت، برد باید کاملاً خاموش و خازنها دشارژ شده باشند؛ در غیر این صورت عدد خواندهشده بیمعنا است. نکته دوم این است که قطعه روی برد با قطعات موازی خود اندازهگیری میشود، بنابراین عدد کمتر از مقدار واقعی نشان داده میشود. برای قضاوت دقیق باید یک پایه قطعه را از مدار جدا کنید. رفتار این قطعه در مدار را در مقاله رفتار مقاومت در مدار بخوانید.
حالت بیزر (پیوستگی) سریعترین ابزار برای پیدا کردن قطعی مسیر و اتصال کوتاه است. اگر بین ریل تغذیه و زمین بیزر بزند، به احتمال زیاد یک خازن یا ترانزیستور اتصالی شده است.
تست دیود و قطعات نیمههادی
تست دیود
در حالت دیود، یک دیود سالم سیلیکونی در جهت مستقیم حدود ۰٫۵ تا ۰٫۷ ولت نشان میدهد و در جهت معکوس OL. اگر هر دو جهت صفر بود، دیود اتصال کوتاه است و اگر هر دو جهت OL بود، قطع شده است.
تست ترانزیستور
یک ترانزیستور BJT مانند دو دیود پشتبهپشت رفتار میکند؛ جانکشنهای بیس-امیتر و بیس-کلکتور باید در یک جهت هدایت کنند. در ترانزیستور FET نیز دیود بدنه بین سورس و درین قابل تست است. برای درک عمیقتر، مقاله رفتار ترانزیستور در مدار را ببینید.
تست خازن، سلف و کریستال
خازنهای الکترولیتی را میتوان با حالت ظرفیتسنج تست کرد، اما تست دقیق ESR نیاز به دستگاه جداگانه دارد. سلف سالم معمولاً مقاومت بسیار کم نشان میدهد و کریستال با مولتیمتر قابل تست نیست و باید با اسیلوسکوپ بررسی شود. آیسیها هم با مولتیمتر فقط از نظر اتصال کوتاه پایهها بررسی میشوند؛ توضیح بیشتر در مقاله IC چیست؟ آمده است.
اشتباهات رایج در کار با مولتیمتر
- اندازهگیری مقاومت روی مدار روشن؛ نتیجه کاملاً بیاعتبار است.
- جا ماندن پروب قرمز در سوکت آمپر و سپس اندازهگیری ولتاژ؛ سوختن فیوز.
- قضاوت درباره یک قطعه بدون جدا کردن آن از مدار.
- استفاده از پروب فرسوده که نوک آن اتصال ناپایدار میدهد.
- نادیده گرفتن سلامت باتری دستگاه که باعث خطای عددی میشود.
تمرین عملی پیشنهادی
یک برد سوخته قدیمی بردارید و این چهار تمرین را انجام دهید: اندازهگیری ولتاژ باتری، تست پیوستگی دو سر یک فیوز، اندازهگیری چند مقاومت SMD خارج از مدار و تست جهتداری چند دیود. بعد از تسلط بر این مرحله، سراغ شناخت قطعات الکترونیکی روی برد و سپس کار با هویه بروید.
پرسشهای متداول
برای شروع چه مولتیمتری بخرم؟
یک مولتیمتر دیجیتال معتبر با رنج اتوماتیک، بیزر سریع و حفاظت ورودی. لازم نیست گرانترین مدل را بخرید، اما از مدلهای بسیار ارزان بدون حفاظت پرهیز کنید.
چرا عدد مقاومت روی برد با دیتاشیت فرق دارد؟
چون قطعات موازی روی برد در اندازهگیری شرکت میکنند. برای مقدار واقعی باید یک پایه قطعه را جدا کنید.
آیا با مولتیمتر میتوان خازن را دقیق تست کرد؟
ظرفیت را تا حد خوبی بله، اما مقاومت داخلی (ESR) را خیر؛ برای آن به ESR متر نیاز دارید.
معنی OL روی صفحه چیست؟
یعنی مقدار اندازهگیریشده از رنج انتخابی بیشتر است یا مسیر باز است.
یادگیری کار با مولتیمتر چقدر طول میکشد؟
مفاهیم پایه در یک جلسه و تسلط عملی معمولاً با چند ساعت تمرین روی بردهای اسقاطی به دست میآید.
جمعبندی
مولتیمتر سادهترین و در عین حال قدرتمندترین ابزار عیبیابی است. اگر پنج حالت ولتاژ DC، ولتاژ AC، اهم، بیزر و دیود را درست به کار ببرید، بخش بزرگی از خرابیهای برد را پیدا خواهید کرد. پیش از رفتن به سراغ عیبیابی پاور، مقاله جریان AC و DC چیست؟ را هم بخوانید. برای ادامه مسیر یادگیری، نقشه راه آموزش الکترونیک را دنبال کنید و در صورت تمایل به یادگیری ساختارمند، دورههای آموزش الکترونیک جزیره سختافزار را ببینید.
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.