قطعات SMD و DIP روی برد؛ شناسایی از روی کد، پکیج و نشانهگذاری
قطعات SMD امروز بخش اصلی هر برد الکترونیکی هستند؛ قطعاتی به اندازه یک دانه شن که روی سطح برد لحیم میشوند و اغلب هیچ نامی روی آنها نوشته نشده است. اگر تازه وارد دنیای تعمیر برد شدهاید، بزرگترین چالش شما این است که بفهمید هر یک از این قطعات ریز چه هستند و چه کاری انجام میدهند. در این راهنما یاد میگیرید قطعات SMD و DIP را از روی پکیج، کد چاپشده و نشانهگذاری روی برد تشخیص دهید. برای دیدن نقشه راه کلی، مقاله آموزش الکترونیک از صفر تا صد را ببینید و برای معرفی پایهای قطعات، مقاله شناخت قطعات الکترونیکی روی برد را بخوانید.
تفاوت قطعات SMD و DIP در چیست؟
قطعات DIP یا سوراخکاریشده پایههای بلندی دارند که از سوراخهای برد عبور میکنند و از سمت دیگر لحیم میشوند. قطعات SMD یا نصب سطحی پایهای برای عبور از برد ندارند و مستقیماً روی پدهای سطح برد مینشینند. همین تفاوت ساده باعث شده بردهای امروزی بسیار کوچکتر، سبکتر و ارزانتر تولید شوند، اما در عوض تعمیر آنها به ابزار دقیقتر و مهارت بیشتری نیاز دارد.
| ویژگی | قطعات DIP | قطعات SMD |
|---|---|---|
| نحوه نصب | عبور پایه از سوراخ برد | لحیم روی پد سطحی |
| اندازه | بزرگ و قابل مشاهده | بسیار کوچک |
| ابزار موردنیاز | هویه معمولی | هویه نوک ریز، هیتر، لوپ |
| مقاومت مکانیکی | بالا | حساس به ضربه و کشش |
| تعمیرپذیری | ساده | نیازمند تمرین |
| کاربرد امروزی | کانکتور و قطعات توان بالا | اکثریت قطعات برد |
شناسایی قطعات SMD از روی پکیج
اولین سرنخ، شکل و اندازه بدنه قطعه است. با کمی تمرین فقط با نگاه کردن میتوانید دسته قطعه را حدس بزنید:
- بدنه مشکی مستطیلی بدون علامت: معمولاً مقاومت SMD در سایزهای ۰۴۰۲، ۰۶۰۳ و ۰۸۰۵.
- بدنه بژ یا قهوهای روشن بدون کد: خازن سرامیکی چندلایه که هیچگاه روی آن عددی چاپ نمیشود.
- استوانه فلزی با نوار روی یک سر: خازن الکترولیتی که سر علامتدار قطب منفی است.
- بدنه مشکی با نوار سفید در یک طرف: دیود؛ نوار سفید سمت کاتد است.
- پکیج سهپایه SOT-23: اغلب ترانزیستور BJT، ماسفت کوچک یا رگولاتور.
- بلوک بزرگ خاکستری یا سیاه با سیمپیچ: سلف که در مسیر تغذیه سوئیچینگ قرار دارد.
- قوطی فلزی کوچک با دو یا چهار پایه: کریستال یا اسیلاتور.
- پکیج چندپایه SOP، QFP، QFN یا BGA: انواع آیسی.
خواندن کد روی قطعات SMD
کد مقاومتهای SMD
روی مقاومتهای SMD معمولاً سه یا چهار رقم چاپ میشود. در کد سهرقمی، دو رقم اول مقدار و رقم سوم تعداد صفرها است؛ برای مثال ۱۰۳ یعنی ۱۰ کیلواهم. حرف R بهجای ممیز اعشاری به کار میرود، پس ۴R۷ یعنی ۴٫۷ اهم. مقاومتهای با کد ۰۰۰ در واقع جامپر با مقاومت تقریباً صفر هستند.
کد آیسیها و ترانزیستورها
روی پکیجهای کوچک مثل SOT-23 جای کافی برای نام کامل قطعه نیست، بنابراین سازنده یک کد دو یا سهکاراکتری چاپ میکند که به آن مارکینگ کد میگویند. برای پیدا کردن قطعه اصلی باید این کد را در جدول مارکینگ سازنده یا دیتاشیت جستوجو کنید. توجه کنید که یک کد ممکن است برای چند سازنده معانی متفاوتی داشته باشد؛ بنابراین همیشه به موقعیت قطعه در مدار هم توجه کنید.
نشانهگذاری روی برد را جدی بگیرید
کنار هر قطعه یک شناسه چاپ شده است که دسته قطعه را لو میدهد. این نشانهگذاری سریعترین راه برای فهمیدن نوع قطعه است:
| پیشوند | نوع قطعه |
|---|---|
| R | مقاومت |
| C | خازن |
| L | سلف |
| D یا ZD | دیود و دیود زنر |
| Q یا T | ترانزیستور |
| U یا IC | آیسی |
| X یا Y | کریستال |
| F | فیوز |
| J یا CN | کانکتور |
ابزار لازم برای کار با قطعات SMD
بدون ابزار مناسب، کار با قطعات نصب سطحی به آسیب دیدن برد ختم میشود. حداقل ابزار موردنیاز شامل هویه با نوک ریز و دمای قابل تنظیم، هیتر یا هات ایر، سیم قلع نازک، روغن لحیم، پنس نوک تیز، لوپ یا میکروسکوپ و مولتیمتر است. فهرست کامل و نکات خرید را در مقاله ابزارهای تعمیرات الکترونیک بخوانید و پیش از شروع، مقاله نکات اولیه کار با هویه را مرور کنید. روش برداشتن و نصب قطعه هم در مقاله مونتاژ و دمونتاژ قطعات آمده است.
تست قطعات SMD روی برد
برای تست اولیه، مولتیمتر در حالت اهم و دیود بیشتر کارها را انجام میدهد؛ اما به یاد داشته باشید که قطعات موازی روی برد نتیجه اندازهگیری را تغییر میدهند. اگر مشکوک به یک قطعه هستید، یک پایه آن را بلند کنید یا قطعه را بردارید و بیرون از مدار تست کنید. برای دیدن شکل موج و بررسی نوسانسازها هم به اسیلوسکوپ نیاز خواهید داشت. رابطه عددی میان ولتاژ و جریان اندازهگیریشده را با قانون اهم تحلیل کنید و توجه داشته باشید که ورودی برد جریان AC و بقیه مدار DC است.
پنج اشتباه رایج در کار با قطعات SMD
- استفاده از دمای بیش از حد که پد برد را میکند.
- برداشتن قطعه بدون گرم کردن یکنواخت هر دو سر.
- قضاوت درباره خازن سرامیکی فقط با حالت اهم مولتیمتر.
- نادیده گرفتن جهتداری دیود و خازن الکترولیتی هنگام نصب مجدد.
- کار بدون لوپ و در نور کم که باعث دیده نشدن ترک لحیم میشود.
پرسشهای متداول
چرا روی خازنهای SMD هیچ کدی نوشته نشده است؟
به دلیل کوچکی بدنه و روش تولید، خازنهای سرامیکی چندلایه بدون مارکینگ عرضه میشوند. مقدار آنها فقط از روی نقشه برد یا اندازهگیری قابل تشخیص است.
کد 103 روی مقاومت SMD یعنی چه؟
یعنی ۱۰ و سه صفر، معادل ۱۰٬۰۰۰ اهم یا ۱۰ کیلواهم.
آیا میتوان قطعه SMD را با قطعه DIP جایگزین کرد؟
در موارد اضطراری و برای قطعات ساده مثل مقاومت و دیود گاهی ممکن است، اما از نظر مکانیکی و فرکانسی توصیه نمیشود.
برای شروع چه سایزی از قطعات SMD مناسب تمرین است؟
سایز ۰۸۰۵ و ۱۲۰۶ به دلیل بزرگتر بودن برای تمرین اولیه مناسبترند.
قطعات BGA را چطور تشخیص دهیم؟
پکیج BGA پایه بیرونی ندارد و اتصال آن از طریق ساچمههای زیر قطعه انجام میشود؛ تعویض آن نیازمند ریبال و تجهیزات تخصصی است.
جمعبندی
شناسایی قطعات SMD ترکیبی از سه مهارت است: شناخت پکیج، خواندن کد چاپشده و استفاده از نشانهگذاری روی برد. اگر این سه را کنار هم بگذارید، در مدت کوتاهی میتوانید با یک نگاه نقش هر قطعه را حدس بزنید و بعد با مولتیمتر آن را تأیید کنید. برای ادامه مسیر، آموزش الکترونیک از صفر تا صد را دنبال کنید و در صورت تمایل به آموزش عملی، دورههای تعمیرات الکترونیک جزیره سختافزار را ببینید.
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.